jueves, 19 de marzo de 2026

El cine visto a través del conductismo

Dentro del conductismo podemos hablar del condicionamiento clásico y del condicionamiento operante. En este escrito, nos centraremos en el condicionamiento operante, también conocido como condicionamiento instrumental. Se trata de una forma de aprendizaje estudiada por el psicólogo Skinner, que se basa en la idea de que la conducta de una persona está influida por las consecuencias que la siguen. Como nos dice Pérez (2021), una respuesta se verá fortalecida si es seguida de un refuerzo, lo cual aumenta la probabilidad de que vuelva a ocurrir. Sin embargo, aquellas que son castigadas tienden a disminuir o desaparecer.

En este tipo de aprendizaje, distinguimos entre refuerzo positivo (cuando se añade algo agradable para aumentar una conducta), refuerzo negativo (cuando se elimina algo desagradable para fortalecerla), así como castigo positivo (se añade algo desagradable para disminuir la conducta) y castigo negativo (se retira algo agradable para reducir la conducta).

La película Matilda (DeVito, 1996) presenta numerosos ejemplos de condicionamiento operante, especialmente en el contexto escolar. A lo largo de la historia, se observa cómo distintos personajes utilizan tanto el refuerzo como el castigo para modificar la conducta de los niños.

De este modo, la película permite analizar cómo diferentes estrategias conductuales producen efectos distintos en el comportamiento, mostrando de forma clara los principios del condicionamiento instrumental en un entorno educativo.

Para analizar las escenas concretas donde podemos observar estas estrategias, comenzaremos por el minuto 19. Aquí nos encontramos con un momento familiar,en el que los padres y el hermano de Matilda, la protagonista, están viendo un programa absurdo en la televisión durante la cena, mientras que Matilda se encuentra sentada en una butaca leyendo Moby Dick. El padre quiere que ella vea la televisión al igual que hacen ellos, por lo que decide retirarle el libro de las manos, arrancarle algunas páginas mientras le grita y obligarla a mirar hacia la TV. En esta escena se observa principalmente un castigo positivo, ya que el padre introduce una experiencia desagradable (gritos y romper el libro) para reducir la conducta de lectura de Matilda. Además, también puede interpretarse como castigo negativo, al retirarle un estímulo que le resulta placentero (libro) para reducir la conducta ya mencionada.

En general, los padres de Matilda la ignoran, la ridiculizan y la castigan por mostrar interés por aprender. A través de insultos y desprecio emplean el castigo positivo para reducir estas conductas, y también podríamos interpretar como castigo negativo la retirada de afecto que se observa durante toda la película para que deje de estudiar y leer.

Otra escena relevante es la que comienza a partir del minuto 37, momento en el que la directora Trunchbull obliga a Bruce, un compañero de Matilda, a comerse una tarta de chocolate enorme como castigo por haber robado un trozo de esta. Aquí vemos que la directora trata de reducir una conducta (robar), por lo que aplica un castigo positivo, en este caso, comer una cantidad ingente de tarta (experiencia desagradable). En esta escena es interesante apreciar el aprendizaje vicario que está teniendo lugar. Al estar presentes todos los niños y niñas de la escuela observan el castigo y la humillación que este supone. De este modo, los demás aprenderán que no deben robar porque les puede suceder lo mismo que a Bruce.

Por otro lado, en el minuto 45, este mismo personaje, la directora Trunchbull, lleva a Matilda al asfixiadero como castigo por “tomarle el pelo”. Aquí la directora trata deeliminar una conducta, “tomarle el pelo”, y para ello emplea otro castigo positivo, meter a la niña en un armario con objetos punzantes (experiencia desagradable).

En diferentes escenas en las que aparece este personaje, podemos apreciar que su dinámica educativa es emplear el castigo positivo, pues en todas sus apariciones (patio, aulas...) grita, amenaza y humilla constantemente para controlar la conducta de los niños, generando obediencia basada en el miedo.

En contraposición, la señorita Honey es partidaria del refuerzo positivo. En el minuto 27 de la película aparece en escena esta maestra en el aula, donde apreciamos que utiliza los elogios y la atención para motivar a sus alumnos, animándolos a aprender y a participar. Concretamente, cuando les pregunta por la tabla del 2 y los alumnos responden correctamente, ella les dice “¡Estupendo! ¡Se nota que habéis estudiado!”. En este caso, el objetivo de la profesora es aumentar la conducta de estudiar y aprender a través de algo agradable; un elogio (refuerzo positivo).

En conclusión, la película Matilda (DeVito, 1996) nos permite observar de forma clara cómo diferentes estrategias de modificación de conducta influyen en el comportamiento del alumnado. La directora emplea principalmente el castigo positivo, aplicando consecuencias aversivas como humillaciones, amenazas o castigos físicos con el objetivo de suprimir conductas no deseadas. Este método genera una obediencia inmediata pero basada en el miedo y en la evitación del castigo.

Sin embargo, este sistema demuestra no ser eficaz a largo plazo. En la escena final, la directora Trunchbull pierde el control y los niños se rebelan, dejando de obedecer. Aquí vemos que el control basado en el miedo desaparece, por lo que el sistema de castigo deja de funcionar. Esto evidencia que este tipo de aprendizaje no había sido interiorizado, sino que dependía únicamente de la presencia del castigo.En contraste, la señorita Honey emplea, como hemos visto, el refuerzo positivo, ofreciendo apoyo, reconocimiento y afecto a sus alumnos. Este enfoque favorece la motivación, el interés por aprender y el desarrollo personal de los niños. A diferencia del castigo, el refuerzo positivo promueve conductas que se mantienen en el tiempo, ya que los alumnos actúan por satisfacción y motivación interna.

De este modo, la película pone de manifiesto que, aunque el castigo puede producir efectos inmediatos, el refuerzo positivo resulta mucho más eficaz y beneficioso en el ámbito educativo. No solo refleja los principios del condicionamiento operante, sino que también invita a reflexionar sobre la importancia de educar desde el respeto, la motivación y el refuerzo de las conductas positivas.

En la vida cotidiana también podemos encontrarnos con situaciones en las que se puede apreciar el conductismo. Un ejemplo de ello es cuando hacemos ejercicio y después de ello no sentimos bien, a gusto y realizados. Este sentimiento agradable sirve como refuerzo positivo para repetir la conducta de hacer deporte. Otro ejemplo, es llegar tarde a trabajar y que nos obliguen a salir más tarde para completar la jornada laboral. Aquí, con el fin de reducir la conducta de llegar tarde al trabajo, se impone una situación desagradable, quedarse más tiempo y salir más tarde de lo que se debería, tratándose en este caso de un castigo positivo.


BIBLIOGRAFÍA

DeVito, D. (Director). (1996). Matilda [Película]. TriStar Pictures.

Pérez, M. (2021). ¿Qué nos importa Skinner, treinta años después? Papeles del Psicólogo,                42(1), 10-20. https://dx.doi.org/10.23923/pap.psicol2020.2940

jueves, 7 de mayo de 2015

Conclusión

Para rematar o traballo toca facer unha breve conclusión, e ben, segundo parece, a programación infantil non está tan mal como pode parecelo ás veces, o principal problema é que os nenos teñen ao seu alcance programas que non deberían ver, pero porque non son dirixidos a eles, non os poñen na televisión para que os vexan eles. Un exemplo disto podería ser Padre de familia, que é unha serie de debuxos animados pero para adolescentes e adultos, non para nenos, aínda que a poñan en horario infantil. Neste caso son os pais os que teñen que evitar que os vexan, non deixar ao neno diante do televisor e que vexa calquera cousa que poñan. Aquí a importancia da tarefa dos pais como filtradores da programación.
Tamén é certo que, aínda que a programación infantil hoxe en día é bastante adecuada, hai algúns programas infantís que non son apropiados na súa totalidade. Hai que coidar que a pesar de que agora non se pasen do límite de calidade non vaia a peor a situación.
Temos tamén que ensinarlles aos nenos que non todo o que sae na tele está ben. Estamos acostumados a ver pequenos actos de violencia ou condutas inadecuadas na realidade, os programas imitan ou representan a realidade, polo que é inevitable que aparezan este tipo de cousas na programación infantil. O que debe facerse é decirlles que aínda que apareza na televisión non é o correcto, igual que si o vemos na vida real, deben diferenciar entre o que está ben e se debe ou pode imitar, e o que está mal e non  se pode facer.

Terceira análise



O
terceiro exemplo é un capítulo de Shin Chan, un anime (xaponés).
Neste programa temos de protagonista a Shin Chan, un neno de 5 anos
que vive en Kasukabe. Os personaxes son variados, os principais son a
familia Nohara, unha familia peculiar. Hai variedade entre homes e
mulleres, posto que aparecen moitos personaxes ao longo da serie e
varían entre chicos e chicas. As relacións que presenta a serie son
máis que nada de amizade, de familia, de parella e de veciños. Non
presenta actitudes discriminativas, pero sí outras inapropiadas,
Shin Chan é un neo moi maleducado que se entromete onde non o
chaman, fai trastadas e moitas veces fala de maneira ofensiva facendo
sentir aos demais incómodos ou ofendidos. Tamén presenta un culto
ao físico sobre todo nos corpos femininos, a maior parte das chicas
que aparecen son de bo ver, delgadas,altas e con grandes atributos
femininos. Polo xeral non transmite valores, pero nalgún capítulo
podemos atopar algún. Non é unha serie demasiado apropiada para os
nenos, porque poden acabar imitando a Shin Chan e influenciarse do
seu mal comportamento, aínda que é unha serie entretida con moita
variedade de historias e para nada monótona. Este programa estaría
dentro da calidade media.

Segunda análise







Aquí temos un par de capítulos de Hora de aventuras,outra serie de animación, estadounidense neste caso, que trata das aventuras de Finn, un neno de 12 anos, e o seu can Jake, que  ten o poder de cambiar de forma ao seu antollo. Estos personaxes principais tamén interactúan con outros secundarios, como pode ser Marceline, a raíña dos vampiros, o rei xeo, que ten poderes de xeo e unha multitude de princesas diferentes, como a princesa chicle, a cal está feita de chicle. Trátase dun mundo post apocalíptico, polo que poden resultar un pouco extravagantes, pero están tendo moito éxito.
Nestos debuxos podemos atopar un pouco de todo, en canto aos personaxes, haihai variedade entre masculinos e femininos, máis ou menos por igual, e tratándose de criaturas diferentes (humanos, chuches,vampiros, princesas de todo tipo, como a princesa chicle ou a princesa bultos...) maiormente as relacións son de compañeirismo e amizade, aínda que ao tratarse dunha serie de aventuras nas que os protagonistas se enfrentan a todo tipo de monstruos sempre se pode atopar algo de violencia (loita con espadas, corpo a corpo.. ). A pesar de presentar violencia non se econtra ningún tipo de lenguaxe inapropiado. Non se fomenta a discriminación nin actitudes disruptivas, todo o contrario, transmite valores e é unha serie moi entretida e divertida debido á súa variedade de temas, personaxes, historias e aventuras, sempre é diferente. Neste caso trataríase dun programa de calidade media segundo a clasificación anterior.



Primeira análise







Seguimos agora cunha breve análise da serie Narigota, la aventura del agua, unha serie española emitida desde o 2001. Esta é unha serie que trata dunha pinga de auga que se aventura cos seus amigos, un cubiño de xeo e unha nube de vapor, evitando a contaminación ambiental producido por un xermén. Trátase dunha serie didáctica na que se ensina aos nenos a coidar o medio ambiente. Como se pode observar no vídeo, os protagonistas son elementos da natureza personificados, pero na maioría dos casos personaxes masculinos. Este programa non presenta ningún tipo de discriminación nin acción violenta, a pesar de haber un personaxe enemigo que fai o papel de malo que quere contaminar todo. Tamén é apropiada a linguaxe que se emprega , sen palabras obscenas que non deben escoitar os nenos. Abundan as relacións de amizade e compañeirismo. Segundo a clasificación que fixemos anteriormente trataríase dun programa de alta calidade, por presentar contidos educativos e ningún nocivo. En conclusión sería unha boa serie para os nenos, posto que, ademais de proporcionar entretemento ensina con coñecementos e valores en canto ao saber do medio ambiente e os conciencia de que hai que coidalo.











Aspectos a ter en conta á hora de analizar

Os aspectos que máis preocupan e nos que é máis importante fixarse son, en primeiro lugar, e non por orde de importancia, os personaxes. É esencial que os personaxes que protagonizan os programas que ven os nenos sexan boas influencias, por iso é moi importante analizar as súas características, valores e actitudes. En canto a este aspecto, en xeral aparecen máis personaxes masculinos que femininos, pero si que é certo que desde que apareceu a televisión hai un incremento na porcentaxe de mulleres nos programas. Tamén temos que fixarnos nas relacións que aparecen entre os personaxes, xeralmente familiares ou de amizade. Por desgracia, na nosa sociedade dáselle moita importancia ao físico, polo que podemos atopar moitas veces cultos a este, a mensaxe de que a delgadez nos pode traer o triunfo ou a felicidade é prexudicial para os nenos, traendo consigo, en ocasións ata trastornos alimenticios como a anorexia ou a bulimia. A violencia e o sexo son dos temas máis alarmantes, aínda que os programas dirixidos aos nenos non conteñene en abundancia estos aspectos. Como xa dixemos, os valores e actitudes dos personaxes é moi importante, podemos encontrar actitudes prosociais ou disruptivas, como a discriminación, xa sexa de raza, sexo, nacionalidade, relixión... ao contrario que a violencia, encóntrase máis discriminación canto máis preto está o ano de produción. Outras condutas disruptivas poderían ser o consumo de alcohol ou drogas, que contadas veces se encontran na programación infantil. Por último está a publicidade, que ocupa un gran espacio na programación infantil, e en parte é o que a mantén viva, xa que grazas aos nenos que ven os xoguetes e demais nos anuncios e llos piden aos seus pais, as empresas dos anuncios seguirán pagando a aqueles canles que lles sirvan de publicidade e consigan ventas, de maneira que poidan seguir emitindo os programas.



Metodoloxía da análise

Nós non fixemos unha investigación completa, pero buscamos pola rede outras e baseámonos na que máis completa nos pareceu. 

O primeiro paso sería a conceptualización.
O segundo paso a elaboración dun protocolo categorial, que ven sendo una serie de normas que nos din como segmentar un corpo segundo unha serie de criterios interpretativos e como efectuar o rexistro de datos para o seu posterior uso estadístico. 
Destácanse tres aspectos esenciais a analizar: o contexto xeopolítico do programa, xa que o país no que se produce ten  unha grande influencia; os actores do programa e a publicidade.
Adóitanse usar secuencias como unidade de análise, pero pareceunos mellor a opción deste traballo de analizar por actos, xa que son máis diferenciables e fáciles de identificar.
Para realizar a segunda parte do protocola, a guía de rexistro de datos, utilizáronse 11 fichas de análise que xa se utilizaran tamén en investigacións anteriores, de maneira que xa foran testadas, aínda que con modificacións. Estas fichas conteñen todo tipo de información acerca do programa, como poden ser aspectos sobre a produción, a publicidade, a duración do programa con publicidade incluída, a categoría á que pertence (ficción ou calquera outro xénero, series,películas, animación, documentais...), outras categorías como informativos, reportaxes, entrevistas, debates... se son retransmitidos, en directo, características dos personaxes, os seus valores e actitudes, a violencia que contén o programa se a contén, presencia de actos sexuais, discriminación... e todo tipo de influencias que poida recibir o neno.
O seguinte paso é a selección da mostra. Débese escoller a mostra máis representativa do programa e que non corresponda a un capítulo especial, como poden ser os de nadal ou calquera outro.
O cuarto paso é o  rexistro, onde se analizan, se xuzgan e se codifican os datos recollidos. O quinto paso é a comprobación da fiabilidade da codificación, e o sexto a redución e análise dos datos, onde se calculan porcentaxes e se elaboran tablas de continxencia.


miércoles, 6 de mayo de 2015

Clasificación dos programas segundo o nivel de calidade

A partir dos criterios que vos citamos na entrada anterior podemos clasificar os programas nos seguintes tipos:


-Alta calidade: se presentan contidos educativos e non nocivos para o neno.

-Calidade media: se presenta contidos educativos pero acompañados de elementos negativos ou lenguaxe inapropiado, e tamén aqueles programas que non presenten contidos educativos pero tampouco negativos.
-Calidade baixa: aqueles programas que presenten contidos sexuais, independientemente de si conteñen educativos ou non.


De esta maneira sabemos máis ou menos cales son os programas que deben ver os nenos e cales non.

Criterios

Xa subimos unha introdución, así que agora toca contarvos os criterios que seguimos para determinar a calidade dos programas. Por unha parte temos estos:


-Ausencia de contidos de violencia.

-Ausencia de contidos sexuais inapropiados para menores de idade: voyerismo, fetichismo, exhibicionismo, acoso ou contactos físicos forzados.
-Ausencia de lenguaxe grosero ou descalificador.
-Presencia de contidos educativos (cognitivos, socio-emocionais, informativos...).


Por outra parte podemos seguir outros criterios:

-Que predomine a produción propia.
-A novidade, que a ano de produción dos programas esté próximo ao ano de emisión.
-Regularidade, que os programas se emitan habitualmente nos mesmos días e franxas horarias e que non se produzan cambios repentinos e inesperados nos espazos anunciados.
-Horarios adecuados, que os programas sexan emitidos cando é máis probable que os nenos e as nenas estén na casa.
-Os programas teñen que estar feitos específicamente para unha audiencia infantil.
-Debe contar con recursos suficientes que permitan garantizar unha alta calidade en todos os elementos de produción (guión, elenco, direción, edición, grabación, sonido, etc.).
-Horarios adecuados, que os programas sexan emitidos cando é máis probable que os nenos e as nenas estén na casa.
-Debe ser apropiado para a audiencia infantil española. Os modelos culturais representados deben ser acordes á realidade dos destinatarios.
-Ausencia de contidos sexuais inapropiados para menores de idade.
-Ausencia de violencia.
-Ausencia de lenguaxe inapropiado.
-Presencia de condutas construtivas: cooperación, responsabilidade, honestidade...
-Ausencia de condutas disruptivas como o egoísmo, deshonestidade...
Ausencia de explotación publicitaria.
-Diversidade. Inclúe a diversidade na representatividade social, diversidade no tipo de programa, diversidade na programación vertical e horizontal, diversidade estilística e diversidade de audiencia.




Estrutura do traballo

Agora que xa temos rematado o traballo podemos explicar como foi a nosa análise da programación infantil. En primeiro lugar, explicámosvos como decidimos estruturar o traballo. Pois ben, para empezalo fixemos unha breve introdución acerca do tema, facendo ver a súa importancia e unha guía de criterios para saber como debe ser un programa infantil para ter unha calidade canto menos aceptable, en segundo lugar temos a metodoloxía que se usaría para realizar a análise, seguida da análise en sí dun par de exemplos, facendo referencia a distintos aspectos que hai que  ter en conta na programación infantil, e por último, a conclusión, facendo unha breve reflexión.

miércoles, 22 de abril de 2015

Introdución ao tema a tratar

Como ben sabedes, a programación televisiva infantil é un tema moi polémico e moi importante, posto que os nenos desta sociedade pasan moitas horas ao día diante do televisor, e ademais de entretelos tamén ten a función de educalos de certa maneira, porque os nenos poden aprender moitas cousas boas do que botan na tele. Por isto é importante analizar a programación que vai dirixida a eles, saber a que os estamos expoñendo e o que os pode estar influenciando, tanto para ben como para mal.




Benvidos!

Benvidos ao noso blog. Somos Ana e Amanda, dúas alumnas do grao de mestre/a en educación primaria. Aquí imos publicar todo o que vaiamos facendo do traballo sobre a análise da programación televisiva infantil, o que vaiamos concretando, os obstáculos cos que nos atopemos. Esperamos que vos guste e que vos sirva para reflexionar sobre o tema.

El cine visto a través del conductismo

Dentro del conductismo podemos hablar del condicionamiento clásico y del condicionamiento operante. En este escrito, nos centraremos en el c...